butun

Ma’nolari

1. Sinmagan; sindirilmagan; shikastlanmagan; siniq-mertik joyi yoʻq.
2. Yirtilmagan, teshilmagan, yirtiq joyi, teshigi yoʻq.
3. Buzilmagan, ochilmagan; yaxlit.
4. Raso, toʻliq.
5. Kasr qismi boʻlmagan.
6. Bor(i), borliq, barcha, hamma.
7. Oʻrin, joy, makon bildiruvchi soʻzlar bilan kelganda, ularni taʼkidlab yoki butunisicha, yaxlit koʻrsatish uchun xizmat qiladi.
8. Oʻrin, joy, makon yoki kishilar jamoasidagi barcha kishilarni bildiradi.
9. Vaqt, muddat bildiruvchi soʻzlar bilan kelib, shu soʻz orqali ifodalangan vaqt, muddatning boshidan oxirigacha boʻlgan chegarasini, oraligʻini ifodalaydi.

Misollar

• Butun non.
• Butun kosa.
• Butun gʻisht.
• Murabbiya haligi qoʻli singan qoʻgʻirchoqni olib, oʻrniga butun qoʻgʻirchoqni yotqizib qoʻyayotgan ekan. — Oydin — Bolalik uyda gʻiybat yoʻq
• Ular siniq jomashovni hamon butun jomashov demoqdalar. — "Mushtum"
• Koʻprik butunmi yoki majaqlab tashlandimi - bu unga qorongʻi. — I. Rahim — Chin muhabbat
• Sirtim butun boʻlsa ham, ichim tutun. — Asqad Muxtor — Qoraqalpoq qissasi
• Butun kalish.
• Butun qop.
• Arslonning oʻsha toʻni hali butun, eskirmagan. — Saida Zunnunova — Koʻk chiroqlar
• Quda-andani oʻylagan oyim senga butungina mahsi ham kiygizib yubormabdi. — Oybek — Tanlangan asarlar
• Butun konserva.
• Boy aytadi: -Butun bergin pulimni, Koʻp soʻylatib qichitmagin tilimni.. — Ergash Jumanbulbul oʻgʻli
• Esi butun odam.
• Xayr qilsang, butun qil. — Maqol —
• Orziqul opamning onasi: "Nasibang butun boʻlsin, bolam" deb, dadamga non tishlatdi. — Sa’dulla Siyoyev — Yorugʻlik
• Butun sonlar.
• Ikki butun oʻndan besh.
• Besh butun bir taqsim ikki.
• Butun imkoniyatlardan foydalanmoq.
• Voqeani butun tafsiloti bilan aytib bermoq.
• Butun kuch, butun gʻayrat ulugʻ vazifalarni bajarishga qaratilgan.
• Uning butun vujudidan yoshlik, navqironlik, balogʻat tantanasi aks etib turardi. — Said Ahmad — Ufq
• Butun borligʻidan gupillab xushboʻy atirning hidi ham kelib turibdi. — Xudoyberdi Toʻxtaboyev — Shirin qovunlar mamlakati
• Butun bir institutda undan chiroyli qiz yoʻq edi. — Odil Yoqubov — Er boshiga ish tushsa
• Oshning hidi butun uyni toʻldirdi. — Parda Tursun — Oʻqituvchi
• Tosh fonuslar parpirab yonib, butun bogʻni charogʻon qilib turibdi. — Xudoyberdi Toʻxtaboyev — Yillar va yoʻllar
• Sobir butun dunyoni unutgandi, uning atrofida qogʻoz, qalam va aytmoqchi boʻlgan soʻzlardan boʻlak hech narsa yoʻq edi. — O. Moʻminov — Xiyobondagi uch uchrashuv
• Bu koʻzlar uchun butun olamni hadya etsa arzirdi. — J. Abdullaxonov — Oriyat
• Butun Fargʻona vodiysida Chorterakdan oldin oʻrik pishmaydi. — Said Ahmad — Ufq
• Azon pallada butun Qorabuloq toqqa joʻnadi. — Mirzakalon Ismoiliy — Fargʻona tong otguncha
• Butun Yakkatut, balki butun olam uyquga choʻmgandi. — N. Fozilov — Diydor
• Bugun Chimyon qishlogʻini butun mamlakatimiz biladi. — Gazetadan
• Yerdan qor ketishi bilan koʻchib kelib, butun oila chumoliday ishlar edik. — Oybek — Tanlangan asarlar
• Butun yil.
• Qutidor esa butun kun mehmonxonasiga kelib-ketib turgan koʻngil soʻrovchi oshna, yor-doʻstlari bilan ovora boʻldi. — Abdulla Qodiriy — Oʻtgan kunlar
• Ertalab dalaga joʻnaydi. Butun kun yer haydaydi. — Oybek — Tanlangan asarlar
• Butun umr yelkalaridan obkash tushmagan. — Said Ahmad — UfqBagʻri butun - 1) armonsiz, baxtli, kamchiliksiz, toʻkis.
• Dunyoda bir bagʻri butun kishi yoʻq ekan-da, Har kimning yuragida bir anduh. — Mirmuhsin — Meʼmor 2) bola-chaqasi, yaqin kishilari oʻz oldida boʻlgan.
• -Bolalaringizning diydoriga toʻydingizmi? - deb soʻradi. Eʼtibor opa. -Rahmat, aylanay Eʼtiborxon, bagʻrim butun boʻlib qoldi, - dedi Rohatbibi. — H. Gʻulom — Mashʼal
• Bechora dadasi, toʻy qilsam, ichkuyov boʻlsa, bagʻrim butun, uyim obod boʻlib qolardi, deb niyat qilardi. — Said Ahmad — UfqBir butun - yaxlit yoki boʻlinmaydigan.
• Bir butun qilib yasalgan detal.
• Tiktepa yerlarini biriktirish, oradagi chegaralarni buzib, bir butun qilish qiyin gap emas. — Abdulla Qodiriy — Gʻirvonlik MallavoyButun boshli - katta, butunlay; katta bir.
• Bo‘ri uvlab, tikan chatnab yotgan tashlandiq jar-jilgʻalar oʻrnida butun boshli yangi shahar barpo etildi. — J. Xolqosimov — Yangi uylar muborak
• Yangi yerlar ochilib, butun boshli yangi xoʻjaliklar tashkil topdi. — "Oʻzbekiston qoʻriqlari"
• Men sendayligimda butun boshli oilani tebratganman. — E. Raimov — Ajab qishloqNoni butun - rizq-nasibali, toʻq, farovon yashovchi, hech narsadan kamchiligi yoʻq.
• -Xudoning oʻzi azaldan shaydlarning nonini butun qilgan, - dedi Fozil aka. — Nazir Safarov — Olovli izlar
• Sartarosh u dunyo, bu dunyo xor boʻlmaydi. Hamma vaqt noni butun. — E. Raimov — Ajab qishloqEsi (yoki aqli) butun - es-hushi joyida, aqlli.
• Har holda, esing butun-da, qurgʻur. — H. Nazir — Yonar daryo
• Oʻqimagan boʻlsang ham, aqling butun yigit ekansan. — Parda Tursun — OʻqituvchiTegirmondan (yoki tegirmonga tushsa) butun chiqadi - juda epchil, uddaburon; har qanday mushkul ahvolda ham oʻzini yoʻqotmaydigan odam haqida.
• Yigitmisan yigit! Kuchli, tegirmondan butun chiqadi. — Asqad Muxtor — Tugʻilish
• Hakimovni Sariosiyoda "tegirmonga tushsa, butun chiqadi", deyishadi. — "Mushtum"

Kelib chiqishi

((OʻTEL|I|BUTUN ’kam-koʻsti yoʻq’; ’yaxlit’. Kecha keltirilgan xom gishtning butunidan singani koʻp. ʼu sifat qadimgi turkiy tildagi 'tugal boʻl-’ maʼnosini anglatgan büt- feʼlidan —(ü)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, II, 303)

Manba: Vikilug‘at