it

Ma’nolari

1. Uy-roʻzgʻorni qoʻriqlash, ov ovlash va sh. k. maqsadlar uchun sakdanadigan toʻrt oyokdi sutemizuvchi uy hayvoni.
2. Shu hayvonga nisbatlanuvchi haqorat-ni bildiradi.
3. It emgan soʻk. Itvachcha, itdan tarqagan.
4. Birovning manfaatlarini \imoya qilib, boshqalarga zulm oʻtkazuvchi odam; malay.
5. Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil nomi; sak.
6. It yili Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil (k- muchal).
7. Boshiga it kunini solmoq Rosa qiyna-moq, oʻta azob-qiynoqqa solmoq.
8. —Oʻzbek tilining izoxdi lugʻati

Misollar

• Koʻppak it. Ov iti. v
• Katta temir darvoza ostida choʻzilib yotgan xirsday it boshini koʻtarib irillladi. — A. Qahhor — Boshsiz odam
• It burgasiz bo‘lmas, yurt erkasiz bo‘lmas. — Maqol
• Azizbek qarshisida qoʻl bogʻ-lab turgan darvoza begiga baqirdi: -Nega qarab turasan, darvoza ustiga chiq, kim ekan u it?! — Qodiriy — Oʻtgan kunlar.
• Xalq to-vushi tinimsiz guvullaydi: -Bu yoqqa chiq, itlar! — Oybek — Tanlangan asarlar.
• -Bu yoqqa kel, it emgan! — dedi mingboshi, k,izil koʻzlarini ola-bula kilib. — M. Ismoi-liy — Fargʻona t.o.
• Musulmonqulning iti boʻlmasa, oʻzimizdan mingboshi boʻlarlik odam kurib koluvdimi, deyman. — A. Qodiriy — Oʻtgan kunlar.
• Keling, sherdargohning iti, tortinmang, yuqoriga oʻting. — K. Yashin — Hamza.
• Uning yili it.
• Ular qish-lokdagilarning boshiga it kunini solibdi: dehqonlarni kiynabdi, oʻldiribdi; paxta ek-salaring — oʻldiramiz, deb doʻk uribdi. — H. Tur-sunqulov — Hayotim qissasi. Boʻynidan bogʻlan-gan it ovga yaramas Xohishi boʻlmagan kishini zoʻrlaganing bilan ish bermaydi, de-gan maʼnoda ishlatiladigan maqol. It azo-bi Nihoyatda qiyin, mashaqqatli holat, ahvol.
• Bshshsanmi sen bu oʻzboshimchaliging bilan otangni it azobiga solishingni? — K. Yashin — Hamza.
• \Hojar:\ It azobida kechani kunduzga ulabmehnat kila-kila, endi yurt orasida sher kildim deganda, obroʻni toʻkib qoʻysam, qan-day koʻrgilik! — Hamza — Paranji sirlari. It boqmaydi Nazar-eʼtibordan qolgan, eʼtibor berilmaydigan shaxs yoki narsa haqida, unga nisbatan qoʻllanadi.
• -Buvijon, buvi-jonga.. it bokmaydi-yu, ammo oʻz bilganini Kiladi, — dedi kampir buvi Poʻlatjon aka-ga. — Mirmuhsin — Umid. It tegdi yoki it tek-kan Nopok, harom boʻldi (nomusiga tegil-gan ayol haqida).
• Qay yuz bilan boqaman unga? Meni kechirarmikan ? Kechirmas! Axir menga it tekkan! — S. Ahmad — Hukm. It hasratda ayn. it azobi(da). Itdan suyak qarz Qarzi juda koʻp, hammadan qarz. Itining tuvagi oltindan Juda ham boy, oshib-toshib ketgan boy. It-ning keyingi oyogʻi Ish-faoliyat va shu kabilarda qatordagilardan (boshqalardan) eng oxir-da ekanlikni bildiradi.
• ..biror hunar-pu-nar oʻrgansin. Yoʻksa.. itning keyingi oyogʻi boʻlib koladi. — E. Raimov — Ajab qishloq. Ichi-ni it tatalamoq (yoki tirnamoq, kemirmoq) ayn. ichini mushuk tatalamoq q. ich. Nihoyatda bezovta boʻlmoq, tinchsizlanmoq.
• Shu vaqt-gacha shoirning hayoti uchun qoʻrqib, ichini it tirnayotgan vazir yengil nafas olib, javob oʻrniga bosh egibkoʻydi. — M. Osim — Zulmat ichra nur.
• Choy ichayotibman-u, xavotirdan ichimni it tatalayapti. — H. Nazir — Yonar daryo.
• Birok ichimni it kemiryapti. — S. Siyoyev — Yorugʻlik. Kambagʻalni tuyaning ustida ham it qopadi Ishi yurishmagan, omadsiz kishi haqida ay-tiladigan ibora.

Manba: Vikilug‘at