xudo

Ma’nolari

1. Diniy tushunchaga, xususan Islom diniga koʻra, butun mavjudotni, butun olamni yaratgan va uni boshqaruvchi oliy ilohiy kuch; har qanday dinning eʼtiqod qilish asosi (musulmonlarda: "Alloh" soʻzining sinonimi).
2. Avvali xudo. Avvalo Xudoning xohishi, qudrati bilan.
3. Xudo asrasin (yoki saqlasin) Biror noxushlik, falokat, zararli kimsaga yoʻliqmaslikni tilab aytiladigan ibora.
4. Xudo berdi Baxtli, davlatli boʻldi yoki nima istasa, shuni qila oladi kabi maʼnolarni ifodalaydi.
5. Xudo bilsin (yoki biladi) Kim biladi deysiz, ehtimol.
6. Xudo koʻrsatmasin Biror koʻngilsiz voqea yuz bermasligini tilab aytiladigan ibora.
7. Xudo koʻtarsin! yoki Xudo olsin! qargʻ. Biror kimsaga boʻlgan nafratni ifodalab, unga oʻlim tilab aytiladigan ibora.
8. Xudo rahmati yoki Xudo rahmat qilsin Rahmatli (marhumni hurmat bilan tilga olganda aytiladigan ibora).
9. Xudo urgan 1) yomon, razil, yaramas.
10. Xudo urdi Rasvo boʻldi; ishning pachavasi chiqdi.
11. Xudo urdiketdi Nahotki shunday boʻlsa?
12. Xudo uribdimi Boʻlmagan gap, oʻlibmanmi, naxotki shunday boʻlsa?
13. Xudo xayringni bersin Yaxshi tilak, minnatdorlik bildiruvchi ibora.
14. Xudo haqi Toʻgʻrisi; chindan ham, haqiqatda ham.
15. Xudoga nima yozdim? Nima gunoh qildim, gunohim yoʻq ediku?!" mazmunidagi ibora.
16. Xudoga soldim Jazosini xudo bersin.
17. Xudoga topshirdim Xayrlashish chogʻida aytilib, xudo har qanday yomonlikdan asrasin, sogʻ boʻl, omon boʻl, degan mazmunni bildiradi.
18. Xudoga (ming marta, beadad) shukur! 1) biror narsaga erishilganda aytilib, mamnunlik, shukronani bildiradi.
19. Xudoyimdan oʻrgulay Xudoga shukur.
20. Koʻpxudolikda olamning qandaydir bir qismining oliy hukmdori.

Misollar

• Xudo butun jonivorlarni yaratib boʻlib, har qaysisiga umr ulashadigan boʻlibdi. A. — Qahhor — Qoʻshchinor chiroqlari
• -Mirzo Anvar inimga xudo martaba ato qilgan emish deb eshitdim, — dedi Safar boʻzchi.. — A.Qodiriy — Mehrobdan chayon
• [Ibn Yamin:] Qizimning jonini avvali xudo, qolaversa, siz asrab qoldingiz. — K.Yashin — Hamza. Azbaroyi xudo.
• -Agar eshikni yopib uxlasang, azbaroyi xudo, hujrangda bir haftagacha tong otmaydi, — dedi Mirvali. — A.Qodiriy — Kichik asarlar.
• Ishqilib, oʻzingga ehtiyot boʻl, bolam. Biror falokatdan xudo asrasin! — Gʻulom — Mashʼal.
• [Meʼmor:] Munofiqlardan xudo asrasin! — muhsin — Meʼmor.
• Keyin Gulnorga xudo beradi, u erka, arzanda xotin boʻlib, erga suyalib, koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi. — Oybek — Tanlangan asarlar.
• Qorongʻida yaxshi ajratolmadim, tusini gʻira-shira anovi qora Homidga oʻxshatdim. Tagʻin umi, boshqami, xudo bilsin, shatir-shutir qildida, chiqib ketdi. — A.Qodiriy — Oʻtgan kunlar.
• Agar bu kasallik mahalliy xalqqa ham yuqsa bormi, xudo koʻrsatmasin, anaunda koʻrasiz qiyomatni.. — K.Yashin — Xamza.
• Zulfizar ichida: "Xudo koʻtarsin seni" dedi-yu, qadamini tezlatdi. — K.Yashin — Hamza.
• Kitoblar ikki joyda yolgʻon aytishni maʼqul degan ekanlar: bittasi — eru xotinning orasida, ikkinchisi — ikki moʻʼminni bitirish uchun. Buni xudo rahmati domlam oʻqib berar edilar, — dedi Safar boʻzchi. — A.Qodiriy — Mehrobdan chayon.
• [Olchinbek:] Boshingizga tushgan ishlarning hammasidan xabarim bor. Kampirning oʻlimi, xudo rahmat qilsin, yangi yozgan asarlaringizning yoʻq qilinishi.. — K.Yashin — Hamza.
• Xoʻjayin togʻang juda xudo urgan odam. Uying kuygur, shuncha yil ishlatib, endi koʻchaga tashlaydimi? — Oybek — Tanlangan asarlar. 2) nochor, rasvo.
• Men sizga: "Qopongʻich, jangari it topib keling!" desam, xudo urgan itni topib kelibsiz. — "Latifalar".
• [Odam] Ichkilikka berildimi, xudo urdi, Obroʻ ketib, yoʻqoladi tamom burdi. — T.Ioʻldosh.
• Keyin yerga engashib, qoʻllariga katta bir tosh oldilar. Yuragim shuv etdi: "Obbo, xudo urdi", dedim. — P.Tursun — Oʻqituvchi.
• Qoʻying-ey, Rahimjon, gapirmang-ey! Xudo urdi-ketdi. Qizim qoʻlingizga tushgandan beri bir kun roʻshnolik koʻrmadi. — A.Qahhor — Sarob.
• Meni xudo uriptimi, unday deganim yoʻq.
• Jon birodar, xudo xayringni bersin, bu yaxshiligingni ikki dunyoda unutmasman. — S.Siyoyev — Yorugʻlik.
• Xudohaqi, odam haddan tashqari qoʻrqsa, qiziq boʻlar ekan. A. — Qahhor — Sarob.
• [Matpano:] Xudoga nima yezdim? Nahot utgan-ketganning qoʻliga termilib, qarib-chirib ado boʻlajakman? — S.Siyoyev — Yorugʻlik.
• Gulsumbibi qizining boshini siladi, yigʻlab gapirdi: -Koʻy, qizim, Nuri tuhmat qilgan boʻlsa, xudoga soldim. Oʻzi bir kun jazosini tortar, bir kun izza boʻlar. — Oybek — Tanlangan asarlar.
• Xudoga topshirdim, Kumush, qazom yetib koʻrolmay qolsam, mendan rozi boʻl! — A. Qodiriy — Oʻtgan kunlar.
• Xudoga shukur, toʻy koʻrdim, chimildiqqa kirdim, orzu-havas koʻrdim. — I.Rahim — Chin muhabbat. 2) oʻzaro hol-ahvol soʻrashilganda, javob tarzida aytiladi.
• [Otabek:] Tuzukmisiz, ota? -Xudoga shukur! — dedi Hasanali. — A.Qodiriy — Oʻtgan kunlar.
• -Xudoyimdan oʻrgulayki, — dedi Kumush entikib va dahshatlanib, — yomonlarning jazosini oʻzi bergan. — A.Qodiriy — Oʻtgan kunlar.
• Sevgi xudosi. Urush xudosi.
• Goʻzallikning qoshida axir Choʻkka tushgan hatto xudolar. — A.Oripov.

Kelib chiqishi

[ fors. - iloh, xudo; hukmdor xoʻjayin ]

Manba: Vikilug‘at